Kruiden volgens Hildegard von Bingen: de belangrijkste keukenkruiden en hun betekenis

Lang voordat de moderne voedingswetenschap het woord nam, wist een vrouw in de middeleeuwen al met opmerkelijke precisie welke kracht er in specerijen schuilt: Hildegard von Bingen (1098–1179), abdis, mystica en een van de belangrijkste geneeskundigen van haar tijd. Haar geschriften – met name het werk „Physica“ – lezen als een compendium van eeuwenoude observaties over kruiden, specerijen en voedingsmiddelen. Wie zich vandaag de dag interesseert voor natuurgeneeskunde, kan niet om haar naam heen. Want wat Hildegard schreef over de werking van galanga, venkel, bertram en lavas, klinkt ook vandaag de dag nog verbazingwekkend actueel – en inspireert talloze mensen om hun keuken opnieuw te ontdekken. Producten van Hildegard von Bingen

Hildegard von Bingen en haar kruidenfilosofie

Hildegard von Bingen leefde in een tijd waarin de grens tussen koken en genezen nauwelijks bestond. In de kloosters van de middeleeuwen was de keuken tegelijkertijd apotheek, laboratorium en plek van zorg. Hildegard beschouwde kruiden niet louter als smaakmakers, maar als levende bestanddelen van een holistische levenswijze. Haar leer was gebaseerd op het begrip „Viriditas“ – de groene levenskracht –, die zij aan het werk zag in planten, kruiden en specerijen. Voor haar was elk kruid een geschenk van de schepping, dat de mens moest helpen om in evenwicht te leven.

Wat de geschriften van Hildegard zo bijzonder maakt, is de combinatie van spiritueel denken en praktische observatie. Ze beschreef afzonderlijke kruiden en specerijen met een oog voor detail dat voor haar tijd uitzonderlijk was. Daarbij maakte ze onderscheid tussen planten die de mens ‘goed doen’ en planten die hem eerder schaden. Haar maatstaf was niet de chemie in de moderne zin van het woord, maar het samenspel van temperamenten, seizoenen en het individuele welzijn van de mens. Deze benadering, gericht op wisselwerkingen en op het geheel in plaats van op afzonderlijke symptomen, maakt haar leer vandaag de dag weer zo aantrekkelijk voor mensen die op een nieuwe manier over voeding en welzijn willen nadenken.

Hildegards kennis van kruiden wordt vandaag de dag voortgezet in de kloostergeneeskunde en de natuurgeneeskundige traditie. Talrijke natuurgeneeskundigen, voedingsadviseurs en natuurvoedingswinkels baseren zich op haar aantekeningen. Het gaat daarbij niet om het kopiëren van de middeleeuwen, maar om het vertalen van de overgeleverde kennis naar het dagelijks leven – in de vorm van theeën, kookkruiden of zorgvuldig samengestelde kruidenmengsels. Producten van Hildegard von Bingen

„Hildegard schreef in haar ‚Physica’ over meer dan 230 planten en kruiden – en presenteerde daarmee een van de vroegste systematische kruidenboeken uit de Europese middeleeuwen.” – Historische duiding door het Hildegard-onderzoek, Universiteit van Mainz

Een overzicht van de belangrijkste kruiden uit de keuken van Hildegard

Hildegard von Bingen had duidelijke favorieten onder de keukenkruiden – specerijen die ze in haar geschriften keer op keer prees en waarvan ze het regelmatige gebruik aanbeveelde. Deze specerijen werden al eeuwenlang gebruikt in de kloosterkeuken en in de volksgeneeskunde. Wie ze vandaag de dag in zijn keuken opneemt, sluit aan bij een levendige traditie die veel verder reikt dan louter de culinaire kunst.

Galgan, bertram, venkel en lavas behoren tot de meest genoemde specerijen in de geschriften van Hildegard – en zijn tot op de dag van vandaag stevig verankerd in de Europese kloostergeneeskunde.

Het is interessant dat veel van deze specerijen ook in de moderne natuurvoeding en natuurgeneeskunde een renaissance doormaken. Mensen gaan bewust op zoek naar traditionele voedingsmiddelen, naar ingrediënten met een geschiedenis en betekenis – en komen daarbij onvermijdelijk in aanraking met de keuken van Hildegard. Dat is geen toeval: deze kruiden kenmerken zich door intense aroma’s, een rijke traditie op het gebied van plantaardige stoffen en een gebruik dat al duizenden jaren teruggaat. BitterKraft Original

Een overzicht van de belangrijkste keukenkruiden van Hildegard:

• Galgan (Alpinia officinarum): Galgan was Hildegards uitgesproken favoriete specerij – ze noemde het de „kruid van het leven”. Al eeuwenlang wordt het traditioneel gewaardeerd in de kloosterkeuken en gebruikt in kruidenmengsels.
• Bertram (Anacyclus pyrethrum): Bertram gold in de middeleeuwse keuken als een verwarmend kruid en werd van oudsher gebruikt bij maaltijden die als „zwaar” werden beschouwd. Hildegard wijdde er uitgebreide passages aan in de *Physica*.
• Venkel (Foeniculum vulgare): Venkel – of het nu gaat om zaad, kruid of groente – behoorde volgens Hildegard tot de meest veelzijdige keukenplanten. Het wordt al eeuwenlang traditioneel gebruikt in de Europese kruidenkeuken.
• Liefstok (Levisticum officinale): Liefstok, ook wel „Maggikruid” genoemd, kwam veel voor in middeleeuwse kloostertuinen. Hildegard waardeerde het als een krachtig kruid voor hartige gerechten.
• Dille (Anethum graveolens): Dille werd in de traditie van Hildegard beschreven als een milde kruid die geschikt is voor dagelijks gebruik en goed past in de dagelijkse keuken.
• Peterselie (Petroselinum crispum): Peterselie behoorde in de kloostergeneeskunde tot de onmisbare keukenkruiden en werd al in de vroege middeleeuwen in kloostertuinen gekweekt.
• Kruidnagel / Tijm (Thymus serpyllum): Quendel, een wilde tijmsoort, werd door Hildegard beschreven als een verwarmend, krachtig kruid en is tot op de dag van vandaag een klassiek kloosterkruid.

Wat zit er achter Hildegards kruidenkeuze?

De meeste kruiden die Hildegard aanbeveelde, worden gekenmerkt door een uitgesproken eigen smaak – vaak pittig, aromatisch of licht bitter. Juist deze smaken worden in de natuurgeneeskunde in nauw verband gebracht met een effect op het algemene welzijn dat traditioneel als positief wordt beschouwd. Bittere en aromatische plantaardige stoffen zijn in veel culturen al duizenden jaren een vast onderdeel van de dagelijkse voeding – niet ondanks hun intense smaak, maar juist daarom.

Galgan en Bertram: een nadere blik op Hildegards favoriete specerijen

Van alle specerijen die Hildegard von Bingen in haar geschriften noemde, springen er twee in het bijzonder in het oog: galgan en bertram. Beide komen tegenwoordig nog maar zelden voor in de Duitse keuken – terwijl ze een lange geschiedenis hebben als gewaardeerde kloosterkruiden en het verdienen om herontdekt te worden. Galgan kennen velen misschien nog uit de Aziatische keuken, waar het nauw verwant is aan gember. In de traditie van Hildegard neemt het echter een heel bijzondere plaats in.

Hildegard beschreef galgan in haar „Physica” met de woorden: „Wie lijdt aan hartpijn en hartzwakte, die moet galgan eten, en hij zal zich beter gaan voelen.” Dit citaat moet uiteraard worden opgevat als een historische verwijzing – geen genezingsbelofte in moderne zin. Maar het laat zien welke betekenis galanga had in de middeleeuwse kruidengeneeskunde: het gold als een versterkend, verwarmend kruid dat al eeuwenlang traditioneel werd gebruikt in de kloostergeneeskunde. Tegenwoordig is het terug te vinden in veel Hildegard-kruidenmengsels en -voedingssupplementen. Producten van Hildegard von Bingen

Bertram, botanisch verwant aan kamille, werd in de middeleeuwse kloosterkeuken gebruikt als krachtig kruid voor vleesgerechten en soepen. Het heeft een licht scherpe, peperige smaak en kwam veel voor in middeleeuwse kloostertuinen. Hildegard raadde het vooral aan voor mensen die gevoelig zijn voor kou en zwaarte – een concept dat aansluit bij de temperamentleer uit de antieke geneeskunde. Tegenwoordig wordt bertram vooral gebruikt in de Hildegard-geneeskunde en de natuurgeneeskunde, waar het wordt gewaardeerd als traditioneel keuken- en kloosterkruid.

„Galgan behoort in de Hildegard-geneeskunde tot de zogenaamde ‚verwarmende‘ kruiden – kruiden waaraan in de middeleeuwse humoraalpathologie een evenwichtsherstellende werking op koude temperamenten werd toegeschreven.“ – Uit: Gottfried Hertzka / Wighard Strehlow, „Große Hildegard-Apotheke”, 1987

Galgan wordt beschouwd als Hildegards ‘kruid van het leven’ – en beleeft vandaag de dag, als bestanddeel van kruidenmengsels en natuurlijke producten, een opmerkelijke heropleving in de natuurgeneeskunde.

Kruiden in het dagelijks leven: de keuken van Hildegard herontdekken

Het mooie aan Hildegards kennis van kruiden is dat je die direct in het dagelijks leven kunt toepassen – zonder omwegen via apotheken of gespecialiseerde praktijken. Haar kruiden zijn voedingsmiddelen die je in de dagelijkse keuken kunt verwerken: als smaakmaker voor soepen, stoofpotten, kruidenboter of thee. Het principe luidt: „Toevoegen in plaats van weglaten“ – het gaat er niet om ergens op af te zien, maar om het dagelijks leven meer diepgang, meer smaak en meer bewustzijn te geven.

Een klassiek recept van Hildegard dat tot op de dag van vandaag populair is, is het zogenaamde kruidenwijnelixer – een mengsel van galanga, venkel, bertram en andere kruiden, dat in wijn of water wordt getrokken en dagelijks in kleine hoeveelheden wordt genuttigd. Ook Hildegards speltkeuken is legendarisch: zij beschouwde spelt als het „graan der granen“ en combineerde het graag met aromatische kruiden zoals lavas, wilde tijm en peterselie. Wie vandaag de dag volgens Hildegard wil koken, vindt in haar overlevering een rijk repertoire aan ideeën – van eenvoudige kruidentheeën tot uitgebreide kruidenvetten en elixers.

Voor mensen die natuurgeneeskunde en traditionele voeding waarderen, biedt Hildegards Gewürzwelt een unieke kans om verleden en heden met elkaar te verbinden. Het verdiepen in haar geschriften is tegelijkertijd een uitnodiging om bewuster met je eigen keuken om te gaan – met ingrediënten die een verhaal hebben, en met het besef dat eten meer kan zijn dan alleen energieopname. Het is een ritueel, een daad van zorg voor jezelf. Producten van Hildegard von Bingen

Hildegards kruiden in het dagelijks leven – zo begin je ermee:

Galgan-thee: Laat gedroogde galanga in heet water trekken – een klassieke kloosterdrank die al eeuwenlang op traditionele wijze wordt gedronken.

Bertram-kruidenolie: Leg de bertram samen met tijm en lavas in hoogwaardige olijfolie – ideaal voor hartige gerechten.

Hildegard-kruidenmengsel: Een klassieke mix van galanga, bertram, venkelzaad en wilde tijm is geschikt als universele smaakmaker voor soepen, stoofschotels en sauzen.

Venkel-speltsoep: Een eenvoudig recept uit de kloosterkeuken – spelt, venkel, lavas en kruidenbouillon vormen samen een vullende, aromatische maaltijd.

Waarom Hildegards kennis van kruiden vandaag de dag nog steeds relevant is

In een tijd waarin veel mensen het overzicht over ingrediënten, additieven en voedingssupplementen kwijt zijn geraakt, biedt de aanpak van Hildegard een verfrissend heldere leidraad: terug naar de plant, terug naar eenvoud, terug naar ingrediënten die al eeuwenlang deel uitmaken van de Europese eetcultuur. Haar kruidenkeuken is geen geheime wetenschap – het is praktische kennis uit het dagelijks leven, die in de kloosters generaties lang is verfijnd en doorgegeven.

Het gedachtegoed van Hildegard is in deze tijd ook daarom bijzonder relevant, omdat het een holistische kijk op voeding en welzijn biedt. Eten is voor haar nooit alleen maar voedselinname, maar altijd ook een daad van zelfzorg, aandacht en verbinding met de natuur. Deze denkwijze komt tegenwoordig terug in vele takken van de natuurgeneeskunde en het bewuste leven – van de kloostergeneeskunde en de natuurvoedingsbeweging tot moderne wellnessconcepten. Vastenproducten

Wie geïnteresseerd is in Hildegards kruidenwereld, doet er goed aan om het stap voor stap aan te pakken: een goed Hildegard-kruidenboek, een paar basiskruiden zoals galanga, venkel en bertram, en de bereidheid om de eigen keuken te zien als een plek van rust en aandacht. Dat is geen kwestie van geld of culinair talent – het is een kwestie van houding. En juist deze houding, deze diepe waardering voor de schepping in al haar verschijningsvormen, heeft Hildegard von Bingen tot een van de belangrijkste figuren in de Europese natuurgeneeskunde gemaakt.

De kruidenkeuken van Hildegard is geen middeleeuws overblijfsel – het is een levend erfgoed dat mensen vandaag de dag uitnodigt om op een nieuwe manier na te denken over voeding en welzijn: bewust, met oog voor traditie en met een diep respect voor de natuur.

„De geneeskunde van Hildegard behoort vandaag de dag tot de best gedocumenteerde systemen van de middeleeuwse natuurgeneeskunde in Europa. Haar basisprincipes – matigheid, verbondenheid met de natuur en waardering voor overgeleverde kennis over planten – vinden brede weerklank in de moderne natuurgeneeskunde.” – Strehlow, Wighard: Hildegard von Bingen. De genezende kracht van de natuur. Beuroner Kunstverlag, 2012