De vastenkalender van Hildegard von Bingen: wanneer en hoe er gevast moest worden

Hildegard von Bingen – abdis, mystica en een van de belangrijkste genezeressen van de middeleeuwen – heeft ons een schat aan kennis nagelaten die tot op de dag van vandaag fascineert en inspireert. Haar visie op vasten was veel meer dan alleen het onthouden van voedsel: het was een ritmisch, holistisch concept dat was afgestemd op de seizoenen, de kerkelijke kalender en het natuurlijke evenwicht van het menselijk lichaam. Wie zich vandaag de dag interesseert voor natuurgeneeskunde en traditionele geneeskundige kennis, stuit onvermijdelijk op haar geschriften – en ontdekt daarin een vastenkalender die verrassend modern aandoet.

Wat Hildegard von Bingen onder vasten verstond

Voor Hildegard von Bingen was vasten geen doel op zich en geen straf voor het lichaam. In haar hoofdwerk „Physica” en in de „Causae et Curae” beschreef ze vasten als een vorm van innerlijke orde – een bewuste keuze voor matigheid en helderheid. Zij beschouwde de mens als een eenheid van lichaam, geest en ziel, en het vasten moest alle drie deze niveaus aanspreken. Wie vastte, moest deze periode niet uitgeput, maar vernieuwd doorstaan.

Bijzonder opmerkelijk is Hildegards onderscheid tussen verschillende vormen van vasten. Ze maakte een onderscheid tussen het verplichte kerkelijke vasten – bijvoorbeeld tijdens de vastentijd voor Pasen of op de Quatember-dagen – en het vrijwillige, gematigde vasten, dat ze aanbeveelde als persoonlijke zuivering. Daarbij benadrukte ze altijd: wie ziek, verzwakt of erg jong is, zou niet moeten vasten of in ieder geval heel voorzichtig te werk moeten gaan. Vasten was voor haar een middel om kracht op te doen, niet om te verzwakken.

In de kloostertraditie waaruit Hildegard voortkwam, was het vasten diep verankerd in het dagelijks leven. De benedictijnse regels bepaalden met grote precisie de vastendagen en maaltijdtijden. Hildegard nam dit kader over, maar vulde het aan met haar diepgaande kennis van kruiden, specerijen en voedingsmiddelen. Zo ontstonden vastenaanbevelingen die niet alleen spirituele, maar ook zeer praktische en natuurgeneeskundige dimensies hadden – en die tot op de dag van vandaag in de Producten van Hildegard von Bingen-de geneeskunde als voorbeeld dienen.

„Wie vast, moet dat met verstand doen, want een zwak mens die zichzelf door te streng vasten uitput, schaadt zijn ziel meer dan dat hij haar goed doet.” – Hildegard von Bingen, Causae et Curae (vrij vertaald)

De vastenkalender van Hildegard: de belangrijkste vastenperiodes van het jaar

Hildegard von Bingen baseerde haar vastenkalender nauw op het liturgische jaar van de middeleeuwse kerk. Daarbij onderscheidde ze vier bijzondere vastenperiodes, die samenvielen met de zogenaamde Quatember-dagen: telkens een vastenweek in de lente, zomer, herfst en winter. Deze vierdelige indeling kwam in haar opvatting overeen met de natuurlijke afwisseling van de seizoenen en het evenwicht van de vier lichaamsvochtsoorten – een concept dat zij overnam uit de antieke humorale pathologie en op eigen kracht verder ontwikkelde.

Hildegard adviseerde vier vastenperiodes per jaar – telkens afgestemd op de seizoenen en de kerkelijke kalender. Deze ritmische indeling wordt beschouwd als een van de oudste gedocumenteerde concepten van seizoensgebonden vasten in de Europese geneeskunde.

Het voorjaarsvasten viel traditioneel in de vastentijd vóór Pasen en werd door Hildegard als bijzonder belangrijk beschouwd. De winter had het lichaam zwaar belast, zware maaltijden en warmte hadden hun tol geëist – het voorjaarsvasten moest dit evenwicht weer herstellen. Het zomervasten, dat doorgaans minder streng was, viel rond het feest van de apostelen Petrus en Paulus. Het herfstvasten was afgestemd op de dagen van de Kruisverheffing in september, en het wintervasten vond plaats in de adventstijd.

Naast deze vier hoofdperiodes verwees Hildegard ook naar wekelijkse vastendagen – woensdag en vrijdag waren in de kloosterpraktijk van oudsher vastendagen. Zij adviseerde om deze dagen niet door volledig afzien van voedsel te vieren, maar door bewuste matiging: minder vlees, minder overdaad, maar in plaats daarvan meer stilte en eenvoudige, voedzame kruidengerechten. Het Vastenproducten In de zin van Hildegard was dit dus een levendig ritme dat het hele jaar door liep – geen op zichzelf staande gebeurtenis.

De vier vastenperiodes van Hildegard in een oogopslag:

🌱 Vasten in het voorjaar: Aswoensdag tot Pasen – de bekendste en meest intensieve vastentijd, traditioneel 40 dagen.

☀️ Zomervasten: Rond 29 juni (Petrus en Paulus) – een lichte, zuiverende vastenperiode halverwege het jaar.

🍂 Herfstvasten: Rond 14 september (Kruisverheffing) – Voorbereiding op het donkere seizoen.

❄️ Wintervasten: De adventstijd – een bezinnende vastenperiode om voor Kerstmis tot innerlijke bezinning te komen.

Hildegards kruiden en gerechten tijdens het vasten: wat wel en wat niet was toegestaan

Hildegard von Bingen was een gepassioneerde kruidkundige. Haar geschriften bevatten gedetailleerde beschrijvingen van meer dan 230 planten en hun traditionele toepassingen. Bij het vasten speelde de kennis van kruiden een bijzondere rol: bepaalde planten werden beschouwd als bijzonder geschikt om het vastende lichaam te versterken en de periode van onthouding aangenamer en draaglijker te maken. Haar aanbevelingen waren daarbij altijd gebaseerd op een diepgaande kennis van de eigenschappen van de planten.

Spelt was het graan dat Hildegard boven alle andere verkoos – en dat gold vooral tijdens de vastentijd. Speltsoepen, speltcrackers (in de Hildegard-traditie bekend als „Dinkelfladen”) en lichte speltpap-gerechten vormden de basis van het vastenmenu. Daarnaast werden verse kruiden gebruikt: venkel, die Hildegard beschreef als bijzonder verwarmend en weldadig, en bertram (Anacyclus pyrethrum), een in de middeleeuwen wijdverspreide specerijplant die wordt beschouwd als een van Hildegards favoriete planten. Ook BitterKraft OriginalKruiden die rijk aan werkzame stoffen waren, werden gebruikt in de vorm van kruidenthee en eenvoudige kruidenbouillons.

Volgens de traditie van Hildegard waren tijdens de vastentijd de volgende dingen verboden of in ieder geval streng aan banden gelegd: vlees (met name zwaar rood vlees), grote hoeveelheden vet, rauwkost (Hildegard stond over het algemeen sceptisch tegenover rauwe groenten) en wat zij 'slechte spijzen' noemde – waaronder aardbeien, perziken en bepaalde vissoorten. Deze beperkingen klinken voor hedendaagse oren ongebruikelijk, maar vonden hun oorsprong in de middeleeuwse sapleer en Hildegards eigen observatievermogen.

Deze Hildegard-kruiden werden van oudsher tijdens het vasten gewaardeerd:

• Venkel (Foeniculum vulgare): Hildegard beschouwde venkel als een van haar belangrijkste planten. Het wordt al eeuwenlang traditioneel gebruikt als heilzaam keukenkruid en geneeskrachtig kruid en werd in de kloosterkeuken zeer gewaardeerd bij vastenmaaltijden.
• Bertram (Anacyclus pyrethrum): Deze kruidplant, die in de middeleeuwen wijdverspreid was, werd door Hildegard als bijzonder waardevol beschouwd. Van oudsher werd bertram gebruikt als verwarmend kruid in vastensoepen en -pap.
• Lavendel (Lavandula angustifolia): In de kloostergeneeskunde werd lavendel van oudsher niet alleen uitwendig gebruikt, maar ook als milde thee tijdens vastenperiodes – om innerlijke rust en bezinning te bevorderen.
• Absint (Artemisia absinthium): Absint is een van de bekendste BitterKraft Originalkruiden uit de Europese natuurgeneeskunde en werd van oudsher in de kloostergeneeskunde gewaardeerd als onderdeel van vastenkuren.
• Hartkruid (Leonurus cardiaca): In de geschriften van Hildegard en in de middeleeuwse kloostergeneeskunde stond hartkruid bekend als een traditioneel geneeskrachtig kruid dat tijdens rustige vastenperiodes als thee werd gedronken.
• Galangalwortel (Alpinia officinarum): Galangal was een van Hildegards favoriete planten. Deze kruidige wortel werd van oudsher gebruikt om vastenbouillons en -soepen op smaak te brengen en is nauw verbonden met de Hildegard-traditie.

Er verdient de galgantwortel een speciale vermelding: in de keuken van Hildegard was galgant een onmisbare basis voor het kruiden van gerechten. Hildegard zou het de „kruid van het hart“ hebben genoemd – een uitdrukking die zowel de culinaire als de symbolische betekenis ervan in de kloostertraditie onderstreept. Wie vandaag de Producten van Hildegard von Bingen-Ik heb de keuken uitgeprobeerd en kom dit ongewone kruid steeds weer tegen.

Het Hildegard-vasten vandaag de dag: hoe je deze traditie op een moderne manier kunt beleven

De leer van Hildegard von Bingen beleeft sinds de jaren zeventig een renaissance – onder meer dankzij de Duitse arts Gottfried Hertzka, die Hildegards geschriften voor een breder publiek toegankelijk maakte. Sindsdien is er een levendige gemeenschap van beoefenaars ontstaan die het Hildegard-vasten als vast onderdeel van hun jaarritme beleven. Het goede nieuws: de basisprincipes kunnen ook zonder diepgaande vakkennis in het moderne dagelijkse leven worden geïntegreerd.

Het Hildegard-vasten is geen starre reeks regels, maar een levendig ritme – wie het op een moderne manier interpreteert, kan met eenvoudige middelen beginnen: één vastendag per week, een week met speltsoep in de herfst of een bewust kruidentheeritueel ’s ochtends.

Een eerste stap zou de vastendag op vrijdag kunnen zijn – een concept dat diep geworteld is in de Hildegard-traditie. Op deze dag worden zware maaltijden vervangen door lichte speltgerechten, groentebouillon en kruidenthee. Wie dit ritme meerdere weken volhoudt, meldt vaak een groeiend bewustzijn van voeding en lichaamsgevoel. Ook het vierdelige jaarlijkse vasten kan worden aangepast: een weekend in maart, juni, september en december bewust lichter eten, zonder af te zien van een volledige maaltijd, sluit aan bij de geest van de Hildegard-traditie.

Belangrijk daarbij is de instelling: het Hildegard-vasten is geen dieetprogramma. Het gaat niet om het tellen van calorieën of snelle gewichtsveranderingen. Het gaat om bewustzijn, ritme en de verbinding met de natuurlijke jaarcyclus. Daar horen ook kleine rituelen bij: ’s ochtends een kopje thee van BitterKraft Originalkruiden, ’s middags een warme speltsoep met galgant en venkel, ’s avonds een rustig uurtje zonder scherm. Vasten in de zin van Hildegard is daarmee ook een uitnodiging om het rustiger aan te doen – iets wat in deze tijd misschien wel belangrijker is dan ooit.

Gottfried Hertzka en Wighard Strehlow, de bekendste hedendaagse vertolkers van de Hildegard-geneeskunde, beschrijven het Hildegard-vasten in hun werken als „biologisch vasten” – een vorm van voedingsaanpassing die het lichaam op traditionele wijze voedt in plaats van het te belasten. Hun receptenverzamelingen en vastenprogramma’s zijn nauw gebaseerd op de originele geschriften van Hildegard en zijn tot op de dag van vandaag populair als inleidende werken in de Hildegard-keuken.

Begeleidende rituelen en kruidenbehandelingen voor de vastentijd

Vasten was voor Hildegard von Bingen nooit alleen een kwestie van de maag. Ze beschreef het als een toestand van de hele persoon – lichaam, ziel en geest moesten samen in een soort stilte komen. Daarom omvatten haar aanbevelingen voor het vasten ook praktijken die we vandaag de dag begeleidende rituelen zouden noemen: gebed en meditatie, bewuste stilte, wandelingen in de natuur en schrijven – Hildegard was zelf een fervent schrijfster en beschouwde het vastleggen van gedachten en visioenen als een spirituele praktijk.

Kruidenbehandelingen speelden een belangrijke aanvullende rol. Hildegard raadde bijvoorbeeld kruidenbaden aan als begeleidende maatregel tijdens de vastentijd – warme baden met lavendel of citroenmelisse werden beschouwd als weldadig voor de geest. Ook kruidenzakjes, die onder het kussen werden gelegd, werden genoemd. Deze uitwendige toepassingen vormden een aanvulling op het innerlijke vasten en creëerden een sfeer van zorgzaamheid en aandacht. Wie vandaag de dag Slaap- en ontspanningsproducten en regeneratie als onderdeel van zijn vastenperiode beschouwt, volgt hij volledig de leer van Hildegard.

Hildegard beschouwde slaap en rust als een onlosmakelijk onderdeel van het vasten – wie vast, zou ook meer moeten slapen, minder moeten werken en bewust de stilte moeten opzoeken. Deze holistische benadering onderscheidt het Hildegard-vasten fundamenteel van moderne dieetconcepten.

Voor vrouwen heeft het Hildegard-vasten nog een bijzondere dimensie: Hildegard was zelf een vrouw in een door mannen gedomineerde wereld en schreef met opmerkelijke gevoeligheid over de gezondheid van vrouwen en lichaamsritmes. Ze raadde vrouwen aan om de vastenperiodes af te stemmen op hun individuele cyclus en in zwakkere fasen eerder over te gaan op mild vasten dan op strenge regels. Deze benadering komt terug in moderne Producten voor de gezondheid van vrouwen-gezondheidsconcepten die eveneens de nadruk leggen op cyclische eetpatronen.

Aanvullende kruiden en natuurlijke middelen voor de Hildegard-vastentijd:

• Citroenmelisse (Melissa officinalis): Van oudsher geteeld in kloostertuinen en traditioneel gebruikt als kalmerende thee tijdens vastenperiodes. In de Hildegard-traditie wordt citroenmelisse geassocieerd met innerlijke rust en bezinning.
• Duizendblad (Achillea millefolium): Al eeuwenlang bekend in de Europese kloostergeneeskunde. Als thee tijdens vastenperiodes was duizendblad van oudsher een veelgebruikte begeleidende plant in de praktijk van Hildegard.
• IJzerkruid (Verbena officinalis): Wordt veelvuldig genoemd in middeleeuwse kruidenboeken. Werd vroeger tijdens vastenperiodes gebruikt als thee en in kruidenbaden.
• Galangal (Alpinia officinarum): Hildegards universele specerij – als smaakmaker in vastenbouillons en -soepen is galgant als geen ander ingrediënt onmisbaar in de Hildegard-keuken. Tegenwoordig in gespecialiseerde winkels verkrijgbaar als poeder.
• Peterselie (Petroselinum crispum): Hildegard waardeerde peterselie als keukenkruid en geneeskrachtig kruid. In de vastenkeuken werd het van oudsher gebruikt om soepen en bouillons op smaak te brengen.

Wie het Hildegard-vasten als holistische praktijk wil ervaren, doet er goed aan zich eerst te verdiepen in de originele bronnen – of in de moderne bewerkingen door ervaren Hildegard-beoefenaars. De combinatie van voedingsbewustzijn, kruidenkennis, stilte en ritme resulteert in een concept dat tot op de dag van vandaag indruk maakt door zijn diepgang en genuanceerdheid. Op Producten van Hildegard von Bingen Hier vindt u meer informatie over producten en kennis rondom de Hildegard-traditie.

Tot slot kan worden gesteld: Hildegard von Bingen heeft ons geen strak vastenprogramma nagelaten, maar een houding. Een houding van aandacht voor het eigen lichaam, het jaarritme en de natuur als genezer. Haar vastenkalender is daarbij minder een reglement dan een uitnodiging – de uitnodiging om even stil te staan, te luisteren en iets meer vertrouwen te stellen in het natuurlijke ritme van het leven. In een tijd waarin hectiek en overvloed alomtegenwoordig zijn, is deze uitnodiging misschien wel waardevoller dan ooit.