Een opgeblazen gevoel in de buik: natuurlijke benaderingen uit de voedingsleer van Hildegard

Kent u dat gevoel na het eten, wanneer uw buik zwaar en vol aanvoelt, alsof alles gewoon niet meer goed doorloopt? Dit onaangename gevoel van verstopping is een sensatie die veel mensen herkennen – en die in het moderne voedingspatroon, met zijn bewerkte voedingsmiddelen, onregelmatige maaltijden en weinig beweging, niet zeldzaam is geworden. Het is interessant dat dit fenomeen helemaal niet nieuw is: al in de 12e eeuw hield de benedictijnse abdis Hildegard von Bingen zich intensief bezig met dergelijke klachten en ontwikkelde ze een uitgekiend systeem van voedingsaanbevelingen, kruidenrecepten en levenswijsheden dat tot op de dag van vandaag fascineert. Wie zich verdiept in haar leer, ontdekt niet alleen historisch gegroeide kennis over planten, maar ook een heel bijzondere kijk op het welzijn van de mens als geheel.

Wat Hildegard von Bingen vond van het gevoel van verstopping

Hildegard von Bingen, mystica, universele geleerde en een van de belangrijkste genezeressen van de middeleeuwen, beschouwde het menselijk lichaam als een kwetsbaar evenwichtssysteem. Centraal in haar visie stond het concept van de Viriditas – de groene levenskracht –, die door een juiste omgang met voedsel, slaap en kruiden in stand moest worden gehouden en versterkt. Als dit evenwicht uit balans raakte, uitte zich dat volgens Hildegard vaak in lichamelijke gewaarwordingen zoals zwaarte, druk en een algemeen gevoel van „vastzitten“. Ze beschreef dergelijke toestanden in haar belangrijkste werken Physica en Causae et Curae ze ging hier uitgebreid op in en bracht dit in verband met wat zij „slechte sappen“ noemde – een begrip uit de middeleeuwse humoraalpathologie, dat tegenwoordig vooral van cultuurhistorisch belang is.

Hildegards visie op kou en warmte in voedsel is bijzonder verhelderend. Ze maakte onderscheid tussen voedingsmiddelen op basis van hun ‘temperament’: sommige werden beschouwd als ‘heet en droog’, andere als ‘koud en vochtig’. Een opgeblazen gevoel in de buik zag zij vaak als een teken dat er te veel ‘koude’ gerechten waren gegeten – dat wil zeggen gerechten die in haar systeem als moeilijk verteerbaar en traag werden beschouwd. Hieronder rekende ze onder andere grote hoeveelheden rauwkost, bepaalde peulvruchten en zware vleesgerechten. Haar advies was altijd om de voeding aan te vullen met verwarmende, verkwikkende gerechten en kruiden om het innerlijke vuur weer aan te wakkeren.

Wat Hildegards benadering ook voor hedendaagse liefhebbers van natuurgeneeskunde zo boeiend maakt, is de holistische aard van haar visie. Ze maakte geen onderscheid tussen lichaam, ziel en geest, maar beschouwde deze als onlosmakelijk met elkaar verbonden. Stress, verdriet of emotionele onrust konden volgens haar net zo goed leiden tot een gevoel van verstopping als een verkeerde voeding. Deze visie wordt tegenwoordig ook steeds vaker overgenomen door de moderne wetenschap, die het nauwe verband tussen het zogenaamde buikbrein en de emotionele beleving onderzoekt. Producten van Hildegard von Bingen

„Het hart van de mens is de bron van zijn vreugde en zijn verdriet. Maar de buik draagt wat het hart niet kan verwerken.” – Vrij vertaalde samenvatting uit Hildegards Causae et Curae, 12e eeuw, aangehaald als historische bron.

De belangrijkste kruiden uit de Hildegard-geneeskunde voor een gezond gevoel in de buik

Hildegard von Bingen was een fervent kenner van geneeskrachtige planten. In haar Physica Ze beschreef honderden planten, stenen en dieren en hun mogelijke toepassingen. Voor het welzijn van de maag en het gevoel van lichtheid na het eten had ze een bijzonder rijke schat aan kruiden verzameld, die in de kloostergeneeskunde al eeuwenlang werden doorgegeven. Veel van deze planten zijn vandaag de dag nog steeds bekend in de natuurgeneeskunde en worden gewaardeerd door kruidkundigen en natuurgeneeskundigen.

Hildegard had een bijzondere voorliefde voor venkel – een plant die ze in bijna lyrische bewoordingen beschreef. Ze prees het aan als „vreugde voor het lichaam” en raadde aan om venkelzaadjes na de maaltijd te kauwen of als afkooksel in te nemen. Ook bertram, een tegenwoordig bijna vergeten geneeskrachtige plant, neemt in Hildegards werk een bijzondere plaats in. Ze noemde het een „kruid van de warmte“ en gebruikte het in talrijke overgeleverde recepten. Vlooienzaad, komijn, gember en galgant – een gemberachtige wortel uit Zuidoost-Azië – komen eveneens steeds weer voor in haar aanbevelingen bij een zwaar of traag gevoel na de maaltijd. BitterKraft Original

De Hildegard-geneeskunde maakte al in de 12e eeuw gebruik van een combinatie van verwarmende specerijen en bittere kruiden – een combinatie die in vrijwel alle traditionele geneeskundige systemen ter wereld, van de ayurvedische geneeskunde tot de Chinese kruidengeneeskunde, een plaats inneemt.

Traditioneel gewaardeerde Hildegard-kruiden voor het welzijn na de maaltijd:

• Bertram (Anacyclus pyrethrum): Het „koninklijke kruid” uit de Hildegard-geneeskunde – van oudsher bekend als een verwarmend wortelkruid, dat in de kloostergeneeskunde al eeuwenlang na de maaltijden werd gebruikt.
• Venkel (Foeniculum vulgare): Hildegard beschreef venkel als een plant die lichtheid brengt; venkelzaad en venkelthee behoren tot de oudste overgeleverde huismiddeltjes uit de westerse kruidengeneeskunde.
• Galanga (Alpinia officinarum): Een wortel die op gember lijkt, waar Hildegard bijzonder dol op was en die zij als een van de belangrijkste specerijen in haar geneeskrachtige keuken beschouwde; wordt al eeuwenlang traditioneel gebruikt in de kloostergeneeskunde.
• Komijn (Carum carvi): In de Hildegard-traditie bekend als verwarmende specerij voor in de keuken, van oudsher verwerkt in brood en kruidenrecepten.
• Gember (Zingiber officinale): Hoewel Hildegard voornamelijk inheemse planten gebruikte, was gember via de handelsroutes bekend en werd het in middeleeuwse kloosterapotheken zeer gewaardeerd.
• Duizendblad (Achillea millefolium): Een kruid dat in de kruidentuin van Hildegard groeit en dat in de volksgeneeskunde al eeuwenlang traditioneel na de maaltijd als kruidenthee wordt gedronken.

Wat zit er achter galgant?
Galgant behoort tot de gemberfamilie en komt oorspronkelijk uit Zuidoost-Azië. De gedroogde wortel bevat etherische oliën en scherpe stoffen, die haar haar kenmerkende, licht prikkelende aroma geven. Hildegard von Bingen gebruikte galgant zo vaak in haar keuken dat het tegenwoordig soms wel het „Hildegard-kruid bij uitstek“ wordt genoemd. In historische bronnen wordt aanbevolen om galgant in wijn of water te koken en ervan te genieten als warme drank. De galgantwijn is tot op de dag van vandaag een traditioneel recept uit de kloostergeneeskunde van Hildegard en wordt door aanhangers van deze voedingsleer graag na uitgebreide maaltijden als ritueel in ere gehouden.

Hildegards voedingsprincipes: lichtheid door bewust eten

Naast afzonderlijke kruiden en specerijen ontwikkelde Hildegard von Bingen een uitgebreid voedingssysteem dat veel verder reikte dan afzonderlijke geneesmiddelen. Haar benadering was om eten te zien als een dagelijks ritueel – als een bewuste daad van zelfzorg. Ze raadde aan om maaltijden in alle rust te nuttigen, goed te kauwen en geen grote hoeveelheden in één keer te eten. Daarmee liep ze vooruit op principes die tegenwoordig in de moderne voedingsadviespraktijk bekend staan als ‘bewust eten’ of ‘mindful eating’.

Hildegard gaf de voorkeur aan warme, gekookte gerechten boven rauw voedsel, vooral voor mensen met een gevoelige maag. Graanpap van spelt – het ‘graan des levens’, zoals zij het noemde –, warme kruidensoepen, gestoofde groenten en zacht bereid vlees vormden de kern van haar aanbevelingen. Rauwe groenten, peulvruchten en voedingsmiddelen die in haar systeem als ‘koud en zwaar’ werden beschouwd, raadde ze slechts met mate of helemaal niet aan. Deze observatie is interessant, omdat veel mensen inderdaad melden dat ze rauwe voedingsmiddelen die moeilijk verteerbaar zijn, in gekookte vorm aanzienlijk beter verdragen. Vastenproducten

Een ander centraal element in Hildegards voedingsleer was het vasten – niet als straf, maar als een bewuste rustperiode voor het lichaam. Ze adviseerde regelmatige, lichte vastendagen, waarop het lichaam tot rust kon komen en zich kon herstellen. Dit sluit aan bij het idee van eetpauzes, dat tegenwoordig weer populair is en waarover in de moderne voedingswetenschap intensief wordt gediscussieerd. Voor Hildegard ging vasten altijd gepaard met gebed en innerlijke bezinning – een holistisch ritueel dat zowel het lichaam als de ziel moest aanspreken.

Hildegard beschouwde spelt als het gezondste graan dat er bestaat – een opvatting die eeuwenlang in de kloostergeneeskunde in ere werd gehouden en die vandaag de dag weer actueel is geworden door een groeiende belangstelling voor oude graansoorten.

„Spelt is het beste graan: warm, voedzaam en krachtig. Het is goed voor het lichaam van de mens, het zorgt voor een opgewekte gemoedstoestand bij wie het eet, en het bereidt het hart en de ziel van de mens voor op vreugde.” – Hildegard von Bingen, Physica, 12e eeuw.

De kracht van bitterheid als sleutel: de rol van bitterstoffen in de Hildegard-traditie

Wie zich verdiept in de voedingsleer van Hildegard, stuit vroeg of laat op een concept dat in de moderne voeding grotendeels in de vergetelheid is geraakt: het belang van de bittere smaak. Hildegard von Bingen had een buitengewone waardering voor bittere planten en kruiden en gebruikte ze doelgericht in haar geneeskrachtige keuken. Of het nu ging om alsem, paardenbloem, gentiaan of bittere kruidenmengsels – de bitterheid van de natuur speelde in haar systeem een centrale rol voor het algemene welzijn. BitterKraft Original

In de traditionele Europese kruidengeneeskunde – waaraan het werk van Hildegard een belangrijke bijdrage heeft geleverd – wordt aan bittere smaken van oudsher een bijzondere betekenis toegekend voor het welzijn na de maaltijd. Bittere planten zoals gentiaan, duizendguldenkruid en artisjok staan al eeuwenlang bekend als ingrediënten van kruidenbitter en digestieven, die in veel Europese culturen van oudsher na de maaltijd werden geserveerd. Deze traditie van de digestief – of het nu gaat om Amaro in Italië, Underberg in Duitsland of kruidenlikeur in Oostenrijkse kloosters – is diep geworteld in de middeleeuwse kloostergeneeskunde, waaraan Hildegard von Bingen een doorslaggevende bijdrage heeft geleverd. Darm- en spijsverteringsproducten

De bijzondere waardering voor de bittere smaak kan ook evolutionair worden verklaard: de mens heeft gespecialiseerde smaakreceptoren voor bitter, die zich over het gehele spijsverteringskanaal uitstrekken. In de traditionele geneeskunde van vele culturen wereldwijd – van de Indiase ayurvedische geneeskunde via de Chinese geneeskunde tot de Europese kloostergeneeskunde – werd aan het bittere daarom altijd een belangrijke rol toegekend bij het welzijn na de maaltijden. Hildegard was in haar tijd een voorloper van dit inzicht en verwerkte bitterstoffen consequent in haar recepten en voedingsadviezen.

Wat zit er achter bittere kruidenmengsels?
Traditionele preparaten op basis van bitterstoffen, zoals die in de kloostergeneeskunde en de natuurgeneeskunde worden gebruikt, bevatten doorgaans een combinatie van gentiaan (Gentiana lutea), duizendguldenkruid (Centaurium erythraea), alsem (Artemisia absinthium) en andere bittere planten. Deze planten zijn al eeuwenlang bekend in de Europese kruidengeneeskunde en worden traditioneel na de maaltijd als druppels of thee gebruikt. Gentiaan komt bijvoorbeeld voor in historische apotheekrecepten uit de 15e en 16e eeuw, en duizendguldenkruid stond al in de oudheid bekend als geneeskrachtige plant. In de Hildegard-geneeskunde werd alsem bijzonder hoog gewaardeerd en komt het voor in talrijke overgeleverde recepten.

Traditioneel gewaardeerde bittere planten uit de kloostergeneeskunde:

• Gentiaan (Gentiana lutea): Een van de krachtigste bittere planten van Europa – al eeuwenlang bekend in kloosterapotheken en als basis voor traditionele kruidenbitter.
• Duizendguldenkruid (Centaurium erythraea): Een bittere plant die al in de oudheid werd gewaardeerd en die in de middeleeuwse kruidengeneeskunde als een beproefd traditioneel kruid geldt.
• Absintkruid (Artemisia absinthium): Hildegard von Bingen beschreef alsem als een van de allerbelangrijkste geneeskrachtige planten; deze wordt al sinds de middeleeuwen traditioneel gebruikt in de kloostergeneeskunde.
• Paardenbloem (Taraxacum officinale): Een in Hildegards kruidentuin groeiend wildkruid met een uitgesproken bittere smaak, dat van oudsher wordt gebruikt als lentethee en in kruidensalades.
• Artisjok (Cynara scolymus): Een van oudsher bekende cultuurplant die in de Europese natuurgeneeskunde al sinds de 16e eeuw traditioneel wordt gebruikt als bitterkruid na de maaltijd.

Dagelijkse rituelen volgens Hildegard: zo kun je haar leer vandaag de dag in praktijk brengen

Het mooie aan de voedingsleer van Hildegard is dat deze zonder veel moeite in het moderne dagelijkse leven kan worden geïntegreerd. Het gaat er niet om alles op zijn kop te zetten of strenge dieetregels te volgen – Hildegard zelf benadrukte altijd het plezier in eten en het belang van genot en gezelligheid aan tafel. Het gaat veeleer om het principe van bewust ‘toevoegen’: kleine rituelen, nieuwe kruiden, een kopje thee na de maaltijd, af en toe een vastendag – deze bouwstenen vormen beetje bij beetje een harmonieus geheel. Producten van Hildegard von Bingen

Een eenvoudige manier om kennis te maken met de wereld van Hildegard is de galgantwijn – een historisch recept dat je gemakkelijk thuis kunt bereiden: roer gewoon een kleine hoeveelheid galgantpoeder door een glas milde rode wijn en drink dit na een zware maaltijd in kleine slokjes op. Wie geen alcohol wil drinken, kan galgant ook als specerij in soepen en stoofpotten gebruiken of er samen met venkel en komijn een verwarmende kruidenthee van maken. Ook de combinatie met bertram – bijvoorbeeld als specerij in speltgerechten – sluit aan bij de traditionele geest van de Hildegard-keuken. alle producten van Bitterkraft

Het principe ‘toevoegen in plaats van weglaten’ is een van de belangrijkste boodschappen van de voedingsleer van Hildegard: het gaat niet om onthouding, maar om het verrijken van het eetpatroon met traditionele kruiden, verwarmende specerijen en bewuste rituelen.

Naast concrete recepten adviseerde Hildegard ook om aandacht te besteden aan de omgevingsfactoren tijdens het eten: kies een rustige, aangename plek, geniet met alle zintuigen van het eten, eet niet onder stress en nuttig de maaltijden indien mogelijk in gezelschap. Deze aanbevelingen klinken zo tijdloos dat men vergeet dat ze uit de 12e eeuw stammen. Tegenwoordig zouden we deze aspecten samenvatten onder de noemer ‘eetcultuur’ – en Hildegard zou ongetwijfeld een gepassioneerde voorvechtster van een dergelijke cultuur zijn geweest. Wie op zoek is naar een holistische benadering voor meer welzijn in het dagelijks leven, vindt in de voedingsleer van Hildegard een rijke, inspirerende schat – verankerd in een eeuwenoude traditie die met elk jaar aan actualiteit lijkt te winnen. Leverproducten van Bitterkraft