Hertenvaren: het belangrijkste in één oogopslag

De hertenvaren (Asplenium scolopendrium L) wordt in de traditionele volksgeneeskunde al al duizenden jaren gebruikt als geneeskrachtige plant. De hertenvaren, die tot de familie van de streepvarens behoort, komt tegenwoordig nog voor in de Diergeneeskunde Toepassing en gedeeltelijk in de Farmacie.

 

Bijna overal in heel Europa komen hertenvaren voor. Deze geneeskrachtige plant groeit vooral graag in koele en vochtige ravijnen, waar toch voldoende zonlicht moet zijn. Rotsspleten of oude, overwoekerde muren zijn vaak begroeid met hertenvaren. In de buurt groeien maar al te vaak linden, essen of esdoorns.

 

Talrijke bestanddelen zorgen voor de mogelijke gezondheidsbevorderende werking van de hertenvaren. In de eerste plaats zijn dat bijvoorbeeld de Slijmstoffen helpen. Deze kunnen antitoxisch en ontstekingsremmend werken, onder andere omdat ze doorgaans niet in water oplosbaar zijn.

Een andere groep stoffen die de gezondheid bevorderen, zijn de Tannines (looistoffen). Als antinutriënten kunnen deze schadelijke bacteriën bestrijden en ze volledig uitroeien.

Heel handig is bovendien de Cholinegehalte. Ons lichaam kan choline slechts in kleine hoeveelheden aanmaken, waardoor een externe inname wordt aanbevolen. Choline speelt bijvoorbeeld een rol bij de aanmaak van de neurotransmitter acetylcholine en beïnvloedt talrijke functies van ons lichaam.

En niet te vergeten zijn de Flavonoïden, die meestal kleurgevende bloemstoffen zijn. De hertenvaren bevat onder andere quercetine en kaempferol. Als secundaire plantstoffen hebben ze hoogstwaarschijnlijk antioxiderende en ontstekingsremmende eigenschappen. 

Triterpenen zijn de flavonoïden die voor de geur zorgen: deze aromastoffen zijn verantwoordelijk voor de kenmerkende geur van hertenvaren. Ze kunnen vermoedelijk ook helpen bij het bestrijden van ontstekingen.

We zetten de belangrijkste ingrediënten nog eens op een rijtje:

• Slijmstoffen
• Tannines (looistoffen)
• choline
• Flavonoïden
• Triterpenen

 

Al eeuwenlang wordt de varen bij open wonden toegepast. Als alternatief werd al in de middeleeuwen (ook ten tijde van Hildegard von Bingen) een kompres van herten tongvaren bij lever- of miltklachten aangebracht. Daarmee behoort deze varen tot de wondkruiden. Hij kan echter ook inwendig worden gebruikt, bijvoorbeeld om slijm los te maken.

Vroeger werden de verse bladeren gebruikt om de volledige werking van de herten tongvaren te onderzoeken. Tegenwoordig worden vaak preparaten van gedroogde en geconserveerde bladeren gebruikt, die daarvoor echter een hogere concentratie aan werkzame stoffen bevatten.

De hertenvaren wordt dus graag aangebracht of geconsumeerd vanwege zijn mogelijke ontstekingsremmende, slijmoplossende, wondgenezende en samentrekkende eigenschappen. Overigens: als u hertenvaren in de tuin kweekt, kunnen sommige soorten hertenvaren eetbaar zijn. Buiten moet u natuurlijk letten op verontreinigingen.

 

Elke plant neemt een ecologische rol in de plantengemeenschap zo ook de hertenvaren. Zo dient hij als schuilplaats voor kleine dieren zoals insecten, slakken of amfibieën. Omdat de plant zich in de schaduw bijzonder goed thuis voelt, kunnen insecten daar beschutting zoeken tegen de zon en de hitte.

Ook de hertenvaren speelt een belangrijke rol in de nutriëntencyclus. De slijmstoffen, looistoffen en choline zijn niet alleen nuttig voor mensen, maar ook voor dieren in hun dagelijkse voeding.

De hertenvaren vertoont bovendien goede eigenschappen in de Stabilisatie van bodems. Het relatief dichte wortelstelsel kan erosie tegengaan en zo de bodem stabiliseren.

Tot slot dient de herten tongvaren natuurlijk voor de bestuiving; het is een door de wind bestoven plant. 

 

Hertenvaren bestonden al voordat er mensen op aarde rondliepen. In sedimentaire gesteenten zijn naaste voorouders van de hertenvaren geïdentificeerd en hun levensduur is geschat op meer dan 400 miljoen jaar geleden gedateerd. 

Sindsdien hebben verschillende menselijke samenlevingen en beschavingen gebruik gemaakt van hertenvaren. In het oude Rome en Griekenland werd de varen al voor medische doeleinden gebruikt. De Griekse arts Dioscorides noemt de varen bijvoorbeeld in zijn werk „De Materia Medica”. Hij beschrijft behandelingen voor spijsverteringsklachten en worminfecties. Romeinse artsen kwamen tot soortgelijke bevindingen.

Er zijn werken uit de middeleeuwen bekend waarin de hertenvaren ontstekingsremmende en spijsverteringbevorderende eigenschappen worden toegeschreven. Deels werd het kruid ook gebruikt bij aandoeningen van de luchtwegen.

In de Traditionele Chinese geneeskunde is de hertenvaren bekend als „Wei Xian”. Het wordt daar gebruikt om het lichaam te ontgiften. In sommige gevallen wordt het ook uitwendig toegepast.

 

De naam ‘herten tongvaren’ verwijst naar de Vorm van de bladeren . Deze zijn langwerpig, zoals typisch is voor varens, maar hebben ook tongachtige strepen. Ze hangen gebogen over de grond en zijn dicht bij de grond zelfs hartvormig. Zo’n plant kan tot 90 cm hoog worden, waarbij de bladeren het grootste deel van de lengte uitmaken. Als u aan de bladeren ruikt, verspreiden deze een karakteristieke aromatische geur. U kunt de hertenvaren duidelijk herkennen aan zijn roodachtige wortelstok.

 

De herten tongvaren hoort typisch thuis in een Schaduwperk, waar het niet te koud en niet te warm is. De plant houdt vooral van een losse, humusrijke grond. De zaden worden in het voorjaar geplant, maar in een pot kunnen ze het hele jaar door worden gezaaid. Een beetje compost en potgrond en de zaden ontkiemen al snel. De afstand tussen de afzonderlijke zaden moet 40 centimeter bedragen. Na het planten heeft de hertenvaren veel water, in de eerste weken mag de aarde op geen enkel moment uitdrogen. 

Houd de wortelzone zo vochtig mogelijk, maar vermijd wateroverlast. In de winter kunt u de planten afdekken, bijvoorbeeld met een laagje takjes. In de natuurgeneeskunde worden de verse of gedroogde bladeren van de hertenvaren gebruikt.

De hertenvaren is een van de weinige varens die wintergroen is. Als u dus in de winter kale plekken wilt begroenen, hebt u nog een reden om hertenvaren te planten. 

 

Er is een heel interessant fenomeen waarbij hoe planten ons over het verleden vertellen. De bloemen van bepaalde planten hebben zich namelijk aangepast aan het uiterlijk van bepaalde insecten om deze aan te trekken. Dat is bijvoorbeeld het geval bij bepaalde ginkgo-soorten, waarbij de bloemen insecten nabootsen die al miljoenen jaren geleden zijn uitgestorven. De hertenvaren is ongeveer even oud als de ginkgo: er zijn al vondsten bekend van meer dan 400 miljoen jaar geleden. De geschiedenis van miljoenen jaren is verenigd in de hertenvaren.

De naam „herten tongvaren” is afgeleid van de vorm van de bladeren. Het is interessant dat deze naam ook in andere talen is blijven bestaan, bijvoorbeeld in het Engels als „hart’s tongue fern” of in het Frans als „la scolopendre”.

 

De hertenvaren werd lange tijd beschouwd als Wondkruid gebruikt. Hiermee moet gebruik worden gemaakt van de ontstekingsremmende werking om ontsteking van de wond te voorkomen. Er zijn verhandelingen van de De heilige abdis Hildegard van Bingen bekend, waarin het kruid wordt gebruikt voor het reinigen van de longen en bij aandoeningen van de ingewanden. 

Verse bladeren bevatten meestal meer actieve bestanddelen als gedroogde bladeren, simpelweg omdat de werkzame stoffen verdampen of afbreken. Daarentegen zijn gedroogde preparaten lang houdbaar en schimmelen vrijwel nooit. Bovendien zijn gedroogde bladeren natuurlijk gemakkelijker te verwerken. 

De meeste mensen geven de voorkeur aan de smaak van verse bladeren boven die van gedroogde bladeren. Afhankelijk van uw smaak kunnen gedroogde bladeren u natuurlijk ook beter smaken.

De wortels van planten bevatten in principe andere werkzame stoffen dan de bladeren of bloemen. Vaak is de De concentratie van de bestanddelen is het hoogst in de wortels. Traditioneel worden bij spijsverteringsklachten in ieder geval niet alleen de bladeren gebruikt, maar ook de wortels. Ze zijn bijvoorbeeld een traditioneel middel tegen worminfecties en leverproblemen. Met name in oude overleveringen wordt expliciet verwezen naar de wortel of het wortelsap. Waarschijnlijk omdat de wortels de meeste flavonoïden en triterpenen bevatten.

Ja, die zijn er. Zo’n oude plant heeft natuurlijk talrijke verwanten. Cristatum is bijvoorbeeld een soort hertentongvaren met sterk gegolfde bladeren. Angustatum is een soort met langere en smallere bladeren. Undulatum heeft gekartelde bladeren, die de plant een uniek uiterlijk geven. Wat daarbij niet mag worden vergeten, is Marginatum. Deze soort heeft relatief donkergroene bladeren met lichte randen. 

Een aantal bekende genezers en artsen. Als eerste moet worden genoemd Hildegard van Bingen, die het potentieel van de plant bij spijsverteringsklachten al goed heeft onderkend. Dioscorides hebben we ook al genoemd, die het kruid in zijn „De Materia Medica” vermeldt. Romeinse artsen noemden het kruid ook, net als Artsen in de traditionele Chinese geneeskunde.